Czym jest inkontynencja?

Jako pracownik ochrony zdrowia z pewnością znasz już wszystkie podstawy dotyczące inkontynencji. Jednak zanim przejdziemy do praktycznych porad, warto precyzyjnie określić, o czym dokładnie mowa – czym zatem jest ta dolegliwość? Inkontynencję moczową definiuje się jako „skargę na mimowolny wyciek moczu” (5). Z kolei inkontynencja kałowa to „mimowolny wyciek stałego lub płynnego stolca” (6). Stopień nasilenia tego problemu waha się od sporadycznego popuszczania do całkowitej utraty kontroli nad pęcherzem lub wypróżnieniami. Przypadłość ta jest często kojarzona ze starzeniem się, jednak w rzeczywistości może dotyczyć osób w każdym wieku. Kobiety są na nią bardziej podatne ze względu na ciążę, poród oraz menopauzę. U mężczyzn problem ten również występuje częściej, niż powszechnie się uważa, a głównymi przyczynami są schorzenia prostaty, cukrzyca oraz przyjmowanie niektórych leków. Istnieje wiele różnych rodzajów i przyczyn tej dolegliwości. W związku z tym dostępnych jest także wiele różnych metod leczenia i działań profilaktycznych.

Układ moczowy 

Aby zrozumieć, co dzieje się podczas epizodów wycieku – zarówno kału, jak i moczu – niezbędne jest podstawowe zrozumienie działania układu moczowego, który składa się z nerek, moczowodów, pęcherza oraz cewki moczowej. U dorosłych obie nerki filtrują dziennie około 200 litrów krwi z przepływu nerkowego, co pozwala na wydalanie toksyn, produktów przemiany materii i nadmiaru jonów, przy jednoczesnym zatrzymywaniu niezbędnych substancji we krwi. Dziewięćdziesiąt dziewięć procent tego przesączu wraca do krwioobiegu w procesie resorpcji, w wyniku czego dziennie powstaje tylko około 1–2 litrów moczu. Trafia on z nerek przez dwa moczowody do pęcherza. Pęcherz moczowy to umięśniony worek znajdujący się w miednicy, tuż nad i za kością łonową. Gdy jest pusty, ma wielkość i kształt gruszki. Pęcherz jest elastyczny i rozszerza się wraz z ilością zgromadzonego płynu, co pozwala na rzadkie i kontrolowane opróżnianie. Normalna pojemność czynnościowa pęcherza u dorosłych wynosi od około 300 do 400 ml, zanim pojawi się potrzeba jego opróżnienia, co następuje zazwyczaj co 3-4 godziny. Komórki mięśniowe pęcherza to włókna mięśni gładkich, co oznacza, że nie kontrolujemy ich świadomie. W miarę napełniania się pęcherz wysyła informacje czuciowe do ośrodkowego układu nerwowego i mózgu, dzięki czemu zyskujemy świadomość tego procesu. Gdy pęcherz jest pełny, sygnały te informują nas o konieczności szybkiego skorzystania z toalety. Dwa zwieracze zlokalizowane wokół cewki moczowej pomagają ją zamykać i kontrolować mikcję. Gdy pojawi się gotowość do oddania moczu, mózg wysyła sygnał powodujący skurcz mięśni pęcherza. Sygnał trafia również do zewnętrznego zwieracza, aby otworzyć cewkę. Wymusza to wypchnięcie płynu przez cewkę moczową – przewód wyprowadzający go z organizmu. Jednak u osób z inkontynencją naglącą pęcherz kurczy się, wywołując uczucie pełności nawet wtedy, gdy jest pusty. Podobnie inkontynencja z przepełnienia pojawia się, gdy nerwy czuciowe lub mięśnie wokół pęcherza nie funkcjonują prawidłowo, co uniemożliwia lub utrudnia oddanie moczu. Mikcja rozpoczyna się zazwyczaj od rozluźnienia mięśni dna miednicy oraz szyi pęcherza, po czym następuje świadomy skurcz mięśni pęcherza. Prawidłowe opróżnianie pęcherza odbywa się natychmiastowo, silnym, ciągłym strumieniem i kończy się całkowitym opróżnieniem bez bólu czy obecności krwi. W razie potrzeby człowiek powinien być w stanie odroczyć mikcję bez ryzyka wycieku. Wszelkie odstępstwa od tych norm mogą być objawem choroby.

1.Ośrodek świadomości (kora mózgowa)
2.Ośrodek mikcji
3.Rdzeń kręgowy
4.Łuk odruchowy 
5.Pęcherz
6.Zwieracz
7.Cewka moczowa  

1.Nerka
2.Moczowód
3.Pęcherz
4.Mięśnie dna miednicy i zewnętrzny zwieracz  

Jednocześnie mięśnie dna miednicy odgrywają kluczową rolę w umożliwianiu nam utrzymywania moczu. W rzeczywistości najczęstszą przyczyną inkontynencji jest osłabienie mięśni dna miednicy. Osłabione mięśnie dna miednicy nie są w stanie utrzymać pęcherza, macicy i jelit we właściwym miejscu, a także są mniej skuteczne w precyzyjnej kontroli otwierania i zamykania pęcherza oraz odbytnicy. U osób zmagających się z inkontynencją wysiłkową kaszel, kichanie, skakanie lub inna aktywność fizyczna mogą prowadzić do wycieku moczu, ponieważ na miednicę wywierany jest dodatkowy nacisk, a mięśnie nie są wystarczająco silne, aby powstrzymać płyn. Istnieje wiele czynników przyczyniających się do osłabienia siły mięśni dna miednicy. Mięśnie te stopniowo słabną wraz z wiekiem, jednak ciąża, otyłość, podnoszenie dużych ciężarów i inne czynniki nakładają dodatkowy nacisk lub obciążenie na jamę brzuszną, co również prowadzi do spadku napięcia mięśniowego.  

Rodzaje i przyczyny inkontynencji

Warto zauważyć, że inkontynencja nie jest uznawana za chorobę, lecz za objaw innego, utajonego stanu chorobowego. Oznacza to, że zawsze istnieje konkretna przyczyna wywołująca ten problem. Niektóre czynniki mają charakter trwały, inne zaś są przejściowe. Jak wspomniano, najczęstszą przyczyną tej dolegliwości jest osłabienie lub uszkodzenie mięśni dna miednicy. Inkontynencja może być jednak również wywołana przez schorzenia neurologiczne, problemy z prostatą, otyłość, przewlekły kaszel, porody siłami natury, starzenie się, a także przez bardziej prozaiczne trudności, takie jak utrudniony dostęp do toalety, co bywa barierą dla osób niewidomych lub z niepełnosprawnością ruchową. Z tego względu przed rozpoczęciem leczenia kluczowe jest dokładne zidentyfikowanie przyczyny problemu.

Główne rodzaje inkontynencji to

• Inkontynencja wysiłkowa
  
• Inkontynencja nagląca
• Inkontynencja mieszana
• Inkontynencja funkcjonalna
• Inkontynencja z przepełnienia
• Inkontynencja kałowa
  
  ​

Jednocześnie przypadłość ta może mieć charakter przejściowy lub trwały. Poniżej wymieniliśmy niektóre z przyczyn inkontynencji.

Przejściowe przyczyny inkontynencji moczowej:	Trwałe przyczyny   inkontynencji moczowej:	Niektóre leki z poniższych grup mogą   wywoływać inkontynencję
Czynniki związane ze stylem życia, takie jak brak aktywności fizycznej, nadwaga, nadmierne palenie tytoniu oraz spożywanie alkoholu mogą nasilać objawy inkontynencji Leki na receptę (głównie leki na nadciśnienie, rozluźniające mięśnie, uspokajające oraz niektóre leki na choroby serca) Dolegliwości takie jak zaparcia mogą zwiększać potrzebę oddawania moczu, ponieważ powiększone jelito grube (będące skutkiem zaparcia) wywiera większy nacisk na pęcherz Infekcje dróg moczowych mogą wywoływać uczucie nagłego parcia na mocz	Uszkodzenie mięśni dna miednicy Przerost prostaty   Uszkodzenie nerwów kontrolujących pęcherz w przebiegu chorób takich jak cukrzyca, choroba Alzheimera, choroba Parkinsona lub stwardnienie rozsiane    Rak prostaty / rak pęcherza moczowego    Choroby takie jak zapalenie stawów, które mogą utrudniać dotarcie do toalety na czas    Uraz rdzenia kręgowego – może zakłócić sygnały nerwowe między mózgiem a pęcherzem	Leki moczopędne (często powiązane z inkontynencją naglącą)     Leki uspokajające (często powiązane z inkontynencją funkcjonalną)     Antagoniści receptorów alfa-adrenergicznych stosowani w nadciśnieniu tętniczym     Leki antydepresyjne (często powiązane z inkontynencją z przepełnienia)     Blokery kanału wapniowego stosowane w nadciśnieniu tętniczym, dławicy piersiowej i zaburzeniach rytmu serca (często powiązane z inkontynencją z przepełnienia)     Leki przeciwpsychotyczne (często powiązane z inkontynencją wysiłkową)

Kto może cierpieć na inkontynencję?

Dokładne oszacowanie, ile osób na świecie zmaga się z inkontynencją, bywa trudne. Wynika to między innymi z faktu, że pacjenci wstydzą się swojej przypadłości i nie szukają pomocy u lekarza, przez co nie pojawiają się w żadnych statystykach. Jednak w 2018 roku GFI (Global Forum on Incontinence) oszacowało, że problem ten dotyczy 8.7% osób powyżej 20. roku życia. Oznacza to, że dotknięte nim są 423 miliony ludzi na całym świecie.

Choć inkontynencja może przytrafić się każdemu, występuje częściej u osób starszych, zwłaszcza u kobiet, a jej częstotliwość wzrasta wśród mieszkańców domów opieki. Mimo to błędne jest przekonanie, że stanowi ona nieunikniony skutek starzenia się i że nic nie można z tym zrobić.

Skutki życia z inkontynencją

Życie z inkontynencją to nie tylko problem fizyczny. Wpływ na zdrowie psychiczne pacjenta może być niszczący i nieść za sobą wiele negatywnych konsekwencji natury społecznej, ekonomicznej oraz behawioralnej. W większości kultur wydalanie należy do sfery intymnej i oczekuje się od nas pełnej kontroli nad tym procesem. Kontroli tej uczymy się w dzieciństwie w ramach pierwotnej socjalizacji, co zakorzenia się w nas tak głęboko, że trudno się od tego uwolnić. Osoby dotknięte inkontynencją często obarczają się winą za swój stan i potrafią latami ukrywać problem przed bliskimi przyjaciółmi, rodziną, a nawet partnerami. Badania pokazują, że zanim pacjent zgłosi się po profesjonalną pomoc, mija średnio sześć lat (8). Utrata kontroli nad wydalaniem często rodzi lęk i niepokój przed utratą twarzy oraz godności – zarówno w oczach otoczenia, jak i własnych. Obawa ta może dotyczyć również personelu medycznego i jego reakcji na widok oraz zapach wydalin. Życie z inkontynencją moczową lub kałową wiąże się więc często z zażenowaniem i wstydem, co w konsekwencji może prowadzić do izolacji społecznej i obniżenia jakości życia. W rezultacie osoby te często zmagają się z pogorszeniem stanu psychicznego, a liczne badania wykazują wysoki odsetek współwystępujących zaburzeń psychicznych, takich jak depresja (4).

Przypadłość ta niesie za sobą również bardziej zaskakujące skutki uboczne, jak choćby znacznie większe ryzyko upadków i złamań, zwłaszcza u osób starszych. Przypuszcza się, że dzieje się tak z powodu ograniczonej zdolności seniorów do podzielności uwagi. Senior skupiony na potrzebie szybkiego dotarcia do toalety może nie zauważyć potencjalnych przeszkód na swojej drodze lub stracić czujność przy kontrolowaniu postawy i ruchów ciała, co zwiększa ryzyko upadku. To z kolei bywa przyczyną hospitalizacji (9).

Ponadto u osób z regularną inkontynencją często występują infekcje skórne, takie jak IAD (pieluszkowe zapalenie skóry / zapalenie skóry związane z inkontynencją) oraz grzybice. Wynika to z nadmiernej ekspozycji na wilgoć i zaburzenia naturalnego mikroklimatu skóry poprzez zmianę pH wywołaną kontaktem z moczem lub kałem.

Opcje leczenia inkontynencji

Każdy powinien mieć możliwość odzyskania kontroli nad wydalaniem, niezależnie od wieku, stopnia sprawności czy chorób. Badania pokazują, że nawet u 70% osób z inkontynencją można uzyskać całkowite wyleczenie lub znaczną poprawę stanu zdrowia dzięki ćwiczeniom, farmakoterapii lub operacji chirurgicznej.

Jedną z najmniej inwazyjnych i najbardziej skutecznych metod leczenia są ćwiczenia mięśni dna miednicy oraz fizjoterapia uroginekologiczna, które pozwalają zapobiegać objawom inkontynencji, leczyć je i łagodzić. W niektórych przypadkach pomocne bywa wdrożenie celowanych ćwiczeń dna miednicy. Jeśli jednak podejrzewa się, że mięśnie te są nadmiernie napięte, ćwiczenia wzmacniające należy zastąpić treningiem relaksacyjnym i rozciągającym. W celu dobrania odpowiedniego programu ćwiczeń warto skonsultować się z fizjoterapeutą.

Zmiany w stylu życia mogą złagodzić objawy i ułatwić codzienne funkcjonowanie. Należą do nich dbanie o prawidłowe nawodnienie, regularna aktywność fizyczna oraz utrzymanie zdrowej masy ciała. U części pacjentów w łagodzeniu symptomów pomaga również unikanie ostrych potraw, alkoholu oraz napojów zawierających kofeinę.

W zależności od rodzaju inkontynencji lekarz specjalista może zalecić różne metody terapii. Przykładowo, w określonych typach tej dolegliwości lekarz może przepisać leki, które ograniczają mimowolne skurcze pęcherza i w ten sposób redukują objawy.

Jeśli powyższe metody leczenia nie przyniosą rezultatów, w niektórych przypadkach istnieje możliwość przeprowadzenia zabiegu chirurgicznego. 

Opieka nad osobami z inkontynencją

Podczas pierwszej konsultacji lekarskiej lub wizyty u innego pracownika ochrony zdrowia kluczowym krokiem – przed dobraniem odpowiedniej terapii – jest określenie rodzaju oraz przyczyny inkontynencji. Celem jest całkowite wyleczenie dolegliwości lub znaczne złagodzenie jej objawów. W dalszej kolejności możemy doradzić pacjentowi w kwestii odpowiednich produktów chłonnych oraz zmian w stylu życia, które mogą przynieść ulgę.

Niezwykle ważne jest wspieranie pacjenta, aby przejął kontrolę nad problemem, zamiast pozwolić, by to problem kontrolował jego. Kluczem do tego jest rzetelna ocena stanu zdrowia w celu zidentyfikowania konkretnego przypadku i rodzaju inkontynencji. Następnie warto pomóc pacjentowi w doborze odpowiednich wyrobów chłonnych i udzielić mu praktycznych wskazówek – takich jak stałe noszenie produktu przy sobie oraz właściwa pielęgnacja skóry i okolic krocza, co pozwala uniknąć nieprzyjemnego zapachu i podrażnień. Więcej przydatnych porad dla osób zmagających się z inkontynencją znajdziesz tutaj.

Ponadto, opiekując się osobami z inkontynencją w domach opieki lub innych placówkach opieki długoterminowej, my jako personel medyczny możemy zrobić wiele, aby pacjent poczuł się bardziej komfortowo.

Aby zachować godność i zapewnić odpowiednią jakość życia podopiecznym zmagającym się z inkontynencją, należy pamiętać o następujących kwestiach:

1. Kluczowe jest dokładne zbadanie przyczyny i rodzaju inkontynencji, aby dobrać terapię, która zminimalizuje lub całkowicie wyleczy tę dolegliwość.
2. Właściwy wyrób chroni podopiecznych przed wyciekami. Należy precyzyjnie ocenić potrzeby pacjenta, mierząc obwód jego bioder oraz sprawdzając ilość wydalanego moczu, aby dobrać właściwy stopień chłonności. Pamiętaj, że jeden produkt nie pasuje każdemu, a większy rozmiar nie zawsze oznacza lepszą ochronę. Wybieraj wyrób tak mały, jak to możliwe, i tak duży, jak to konieczne.
3. Zadbaj o to, aby czynności higieniczne związane z inkontynencją nie były odbierane przez podopiecznego jako uciążliwy obowiązek. Przy napiętym grafiku i wielu zadaniach trudno czasem ukryć pośpiech, jednak podczas zabiegów pielęgnacyjnych pacjenci są obnażeni i czują się niezwykle bezbronni.
4.  Kontroluj stan produktów chłonnych u podopiecznych w sposób dyskretny. Nie rób tego w sytuacjach towarzyskich lub miejscach wspólnych, gdzie pacjent mógłby poczuć się zawstydzony.  
5. Pamiętaj o prawidłowej higienie skóry okolic krocza. Szacuje się, że blisko 1 na 5 osób z inkontynencją zmaga się również z IAD (zapaleniem skóry związanym z inkontynencją)   
6. Upewnij się, że pacjent pije wystarczająco dużo płynów. Osoby z inkontynencją często ograniczają picie, aby rzadziej oddawać mocz. Może to jednak podrażniać pęcherz, który do prawidłowego funkcjonowania potrzebuje regularnego płukania zapewnianego przez odpowiednią podaż płynów.
7. Zapobiegaj zaparciom, dbając o dietę bogatą w błonnik i zachęcając podopiecznych do picia odpowiedniej ilości płynów (dla przeciętnego człowieka to ok. 1,5 litra dziennie).  
8. Produkty chłonne nie mogą zastępować wizyt w toalecie. Wypracowanie dobrych nawyków oraz planowanie asystowanych wyjść do toalety jest kluczowe, ponieważ pozwala pacjentowi zachować normalność związaną z fizjologią.

Artykuł powstał we współpracy z pielęgniarkami firmy ABENA. (1-9) Wszystkie źródła są dostępne na żądanie.

Rozwiązania firmy Abena

ABENA oferuje szeroką gamę wkładów chłonnych, które wspierają kontrolę nad inkontynencją i poprawiają jakość życia osób zmagających się z tą przypadłością.

Nasze wyroby obejmują różnorodne rozmiary i kształty wkładów chłonnych, a także produkty do ochrony łóżek, takie jak podkłady chłonne i prześcieradła ochronne. Posiadamy również produkty specjalistyczne, w tym wkłady na inkontynencję kałową, produkty dostosowane do anatomii męskiej oraz wyroby dla młodzieży.

Każdy rodzaj inkontynencji może wiązać się z innym stopniem wycieku, dlatego kluczowe jest dobranie odpowiedniego produktu chłonnego do indywidualnych potrzeb.